http://www.iom.int/cms/en/sites/iom/home.html

Göç hareketlerinden etkilenen kişi ve gruplara yardım sağlamakla görevli olan Uluslararası Göç Teşkilatı (International Organization for Migration - IOM), aynı zamanda göç sorunlarının ele alındığı uluslararası bir platform niteliğindedir. IOM’in kurumsal statüsü açısından 2016 yılındaki en önemli gelişme, Cenevre ve New York’ta yapılan yoğun müzakereler sonucunda örgütün “ilgili kuruluş (related agency)” statüsüyle BM sistemine dahil edilmesi olmuştur.

IOM’in temelleri 1951 yılında Brüksel’de yapılan Uluslararası Göç Konferansı’nda atılmıştır. Bu konferansta alınan karar uyarınca kurulan “Intergovernmental Committee for European Migration”, 1980 yılında “Intergovernmental Committee for Migration” olarak yeniden adlandırılmış ve bu kuruluş 1989 yılında Uluslararası Göç Örgütü adını almıştır.

IOM’in üye devlet sayısı 172’dir. 8 ülke (Bahreyn, Butan, Küba, Endonezya, Katar, Rusya Federasyonu, San Marino, Suudi Arabistan) ve çok sayıda uluslararası ve hükümet-dışı kuruluş (NGO) ise gözlemci statüsünü haizdir.

IOM yönetiminin başında bir Genel Direktör bulunmaktadır. Genel Direktör Amy Pope (ABD) 1 Ekim 2023 tarihinde (5 yıllık) göreve başlamış olup halen görevini sürdürmektedir.

IOM’in izleyeceği politikaların belirlenmesinde en üst karar organı tüm üyelerin eşit biçimde temsil edildiği IOM Konseyi’dir.

IOM özellikle sorunlu bölgelerdeki göçmenler ve uluslararası koruma altına alınmalarına gerek görülmeyen şahısların yani iltica başvuruları reddedilenlerin ülkelerine veya üçüncü ülkelere yerleştirilmelerinde, ülkelerine geri dönme süreçlerinde ve insan kaçakçılığı mağdurlarına yardımda aktif rol oynamaktadır. Statüsü gereğince IOM’un, görev alanına giren bir konuda faaliyete geçebilmesi için ilgili ülkenin talebi gerekmektedir. Ülke içinde yerlerinden edilmiş kişiler konusunda yetkisi bulunmamakla birlikte IOM, ilgili ülkelerin talebi üzerine bu kişilere de yardım sağlamaktadır. IOM uluslararası göç sorunu ile karşılaşan ülkelerin bu sorunların çözümlenmesinde yararlandıkları uluslararası bir forum niteliğindedir.

IOM göç konusunun 2015 sonrası BM kalkınma gündeminin parçası olması için büyük çaba harcamıştır. 2030 Kalkınma Gündemi’nde göç konusunun yeralmasında Örgüt’ün payı büyüktür.

IOM göç hareketleri dışında son dönemde Libya ve Suriye gibi insani krizlere müdahalede artan ölçüde rol oynayan bir örgüt haline gelmiştir. Örgüt bir yandan, insani yardım politikalarının belirlenmesi aşamasına dahil olmaya, diğer taraftan da bütçesini ve operasyonel yapısını bu durumla uyumlaştırmaya gayret göstermektedir.

Başta gönüllü geri dönüşler olmak üzere, göç ve iltica konularının ortak yönlerine ilişkin çalışmalar yürütülmesini teminen IOM ile ilgili uluslararası kuruluşlar arasında bir stratejik işbirliği oluşturulmaya çalışılmaktadır. Bu bağlamda, konuyla ilgili uluslararası kuruluşların temsilcileri 2003 yılından bu yana Cenevre’de Küresel Göç Grubu (Global Migration Group-GMG) adı altında düzenli aralıklarla biraraya gelmektedir. Kuruluşunda altı üyesi olan GMG’nin günümüzde 21 üyesi bulunmaktadır.

Türkiye ile İlişkiler

IOM ile ülkemiz arasındaki ilişkiler 1991 yılında Ankara’da IOM Temsilciliği’nin açılmasının tarafımızdan uygun görülmesiyle başlamıştır. Ülkemiz ile IOM arasında 16 Kasım 1995 tarihinde imzalanan “IOM’in Türkiye’deki Hukuki Durumu, Ayrıcalıkları ve Dokunulmazlıkları Hakkındaki Anlaşma” Bakanlar Kurulunca 25 Aralık 2003 tarihinde onaylanarak 8 Ocak 2004 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmış ve yürürlüğe girmiştir.

Türkiye, IOM çalışmalarına uzun bir süre gözlemci olarak katıldıktan sonra, 30 Kasım 2004 tarihinde bu kuruluşa üye olmuştur. Türkiye ile IOM arasında 1995 yılında imzalanan “IOM’in Türkiye’deki Hukuki Durumu, Ayrıcalıkları ve Dokunulmazlıkları” başlıklı anlaşma, 2004 yılında yürürlüğe girmiş, Türkiye aynı yıl Cenevre’de yapılan 88. IOM Konseyi toplantısında üyeliğe kabul edilmiştir. Dönemin IOM Genel Direktörü William Lacy Swing’in 9. Büyükelçiler Konferansı çerçevesinde ülkemizi ziyareti sırasında 12 Ocak 2017 tarihinde ülkemizle IOM arasında mevcut 1995 tarihli Ev Sahibi Anlaşması’nın tadiline dair Anlaşma imzalanmıştır. IOM’in Ankara’daki merkez ofisine ilaveten ülkemizde İstanbul ve Gaziantep’te alt ofisleri ve ülke genelinde irtibat noktaları bulunmaktadır.

Geçmişte daha çok ülkemizdeki sığınmacıların üçüncü ülkelere nakledilmeleri veya kendi ülkelerine geri dönüşlerinin sağlanmasında ülkemiz ile IOM arasında kurulan işbirliği günümüzde daha çok yasadışı göç ve insan ticaretiyle mücadele alanında yoğunlaşmaktadır. IOM Türkiye Temsilciliği, “Uluslararası Koruma ve Yabancılar Kanunu”nun hazırlık çalışmalarında ilgili kurum ve kuruluşlarımızla işbirliği sergilemiştir. IOM’in Ankara Ofisi ile başta İçişleri Bakanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı olmak üzere ilgili makamlarımız arasında ortak projeler yürütülmektedir.

6 Şubat depremleri sonrası IOM, BM OCHA ile eşgüdüm içerisinde ülkemizin çabalarını desteklemek üzere depremden etkilenenlere insani yardım malzemesi dağıtmış, afetin yaşandığı ilk günlerden itibaren, IOM Türkiye'nin kapasitesini ve insani malzeme kaynaklarını yetkili makamlarımızın kullanımına tahsis etmiş, çadır, battaniye, ısıtıcı, elektrikli soba, yatak dahil insani yardım malzemesi dağıtmıştır. IOM ülkemiz için yayınladığı yardım çağrısının (110 milyon ABD Doları) %52’sine finansman bulmuştur. IOM raporunda IOM'in ülkemizde 1,4 milyon kişiye yardım ulaştırdığı, 10.167 barınak/çadır, 290 bin battaniye, 46 bin hijyen kiti, 92 bin branda, 58 bin mutfak seti, 264 bin yatak, 17 bin ısıtıcı, 46 bin kışlık kıyafet dağıttığı belirtilmektedir.

WEOG Grubundan IOM Konseyi Bürosu İkinci Başkan Yardımcılığı görevi, 2025 Aralık-2026 Aralık döneminde BM Cenevre Ofisi Nezdinde Daimi Temsilcimiz Büyükelçi Dr. Burak Akçapar tarafından deruhte edilmektedir.

Şampiyon Ülke Girişimi

Üye devletlerden oluşan ve ülkemizin 2022’de katıldığı Şampiyon Ülke Girişimi, Küresel Göç Yönetimi’nin (GCM) uygulanmasını ve takibini teşvik etmeyi amaçlamaktadır. 2020 yılında başlatılan Şampiyon Ülke Girişimi, Uluslararası Göç İnceleme Forumu (IMRF) hazırlıklarına verdiği destek ve Forumun gerçekleştirilmesinde rol oynamaktadır.